عسل مریم نخودی یا عسل کلپوره یکی از عسل‌های تک‌گل ایران است که زنبورهای عسل بخش قابل‌توجهی از شهد مورد نیاز خود را از گل‌های گیاه Teucrium polium L. جمع‌آوری می‌کنند. این گیاه از خانواده نعناعیان (Lamiaceae) است و در مناطق خشک، نیمه‌خشک، سنگلاخی و کوهستانی ایران به‌صورت خودرو می‌روید.
کلپوره در نقاط مختلف ایران با نام‌هایی مانند مریم نخودی، کلپوره، کلپور، جز و چز شناخته می‌شود و در برخی مناطق نام‌های محلی دیگری نیز دارد. گل‌های معطر و شهددار آن از منابع مورد توجه زنبورعسل در مراتع طبیعی به شمار می‌روند.
عسل حاصل از این گیاه معمولا رایحه‌ای گیاهی و معطر دارد و رنگ آن می‌تواند با توجه به منطقه برداشت، شرایط آب‌وهوایی، پوشش گیاهی همراه و زمان برداشت متفاوت باشد.
منبع اصلی این عسل، گیاه Teucrium polium L. است که در فارسی بیشتر با نام‌های مریم نخودی و کلپوره شناخته می‌شود.
این گیاه از:
خانواده: Lamiaceae – نعناعیان
سرده: Teucrium – مریم‌نخودی
گونه: Teucrium polium L.
است.
کلپوره گیاهی چندساله و عموما کوتاه‌قد است که بسته به شرایط محیطی می‌تواند حدود ۲۰ تا ۵۰ سانتی‌متر ارتفاع داشته باشد. ظاهر گیاه به دلیل وجود کرک‌های فراوان روی ساقه و برگ‌ها، اغلب خاکستری، سفید یا نقره‌ای به نظر می‌رسد. برگ‌ها کوچک، باریک و کشیده هستند و گل‌ها در قسمت‌های بالایی ساقه و به شکل گل‌آذین‌های متراکم ظاهر می‌شوند.
گل‌های Teucrium polium می‌توانند سفید، سفید مایل به زرد یا در برخی جمعیت‌ها صورتی تا ارغوانی باشند. وجود شهد در گل‌های این گیاه باعث جلب زنبورعسل می‌شود و به همین دلیل کلپوره از گیاهان مهم شهدزا در برخی مراتع ایران محسوب می‌شود.
از نظر زیستگاه، این گیاه با شرایط نسبتا خشک سازگاری دارد و در زمین‌های سنگلاخی، دامنه‌های کوهستانی، مناطق نیمه‌خشک و زمین‌های کم‌عمق دیده می‌شود.
Teucrium polium پراکنش نسبتا وسیعی در ایران دارد و محدود به یک منطقه خاص نیست. گزارش‌های گیاه‌شناسی، حضور آن را در بخش‌هایی از شمال، شمال‌غرب، غرب، مرکز و جنوب ایران نشان می‌دهند.
از جمله مناطقی که برای رویش یا مطالعه این گونه گزارش شده‌اند می‌توان به استان‌ها و نواحی زیر اشاره کرد:
کرمانشاه
کردستان
آذربایجان غربی
لرستان
فارس
کرمان
اصفهان
خراسان و خراسان رضوی
خوزستان
نواحی مختلف البرز و مرکز ایران
البته پراکنش دقیق گیاه به ارتفاع، اقلیم، خاک و شرایط محلی وابسته است و نباید همه عسل‌هایی که با نام «کلپوره» عرضه می‌شوند را صرفا بر اساس نام منطقه، عسل تک‌گل قطعی دانست.
مطالعات جدیدتر نیز نشان داده‌اند که جمعیت‌های Teucrium در ایران از نظر پراکنش و ویژگی‌های گیاه‌شناسی تنوع قابل‌توجهی دارند.
زمان گل‌دهی کلپوره در تمام ایران یکسان نیست و به منطقه جغرافیایی، ارتفاع و شرایط آب‌وهوایی بستگی دارد.
به‌طور کلی، دوره گل‌دهی می‌تواند از اواسط بهار تا میانه تابستان ادامه داشته باشد. در مناطق گرم‌تر ممکن است گل‌دهی زودتر آغاز شود و در مناطق سردتر و مرتفع، به ماه‌های تابستان برسد.
در منابع زنبورداری ایران، برای مریم نخودی بازه‌ای حدود اواسط اردیبهشت تا اواسط مرداد گزارش شده است. همچنین مطالعات انجام‌شده روی جمعیت‌های این گیاه در جنوب ایران، گل‌دهی را عمدتا در ماه‌های بهار گزارش کرده‌اند.
بنابراین برای عسل کلپوره نمی‌توان یک ماه ثابت برای برداشت در سراسر کشور تعیین کرد. در عمل، برداشت عسل کلپوره معمولا از اواخر بهار تا تابستان انجام می‌شود و زمان دقیق آن به محل استقرار کندوها و وضعیت گل‌دهی همان منطقه بستگی دارد.
رنگ عسل کلپوره یک ویژگی کاملا ثابت نیست و می‌تواند تحت تأثیر منطقه جغرافیایی، ترکیب شهد، گیاهان همراه، شرایط آب‌وهوایی و زمان برداشت تغییر کند.
در نمونه‌های عرضه‌شده در ایران، رنگ عسل مریم نخودی از زرد روشن و طلایی روشن تا کهربایی و حتی طیف‌های تیره‌تر گزارش شده است.
بنابراین نمی‌توان گفت عسل کلپوره الزاما یک رنگ مشخص دارد. برای یک عسل تک‌گل، رنگ به‌تنهایی معیار تشخیص منشأ گیاهی آن نیست و برای ارزیابی دقیق‌تر منشأ گیاهی باید به عواملی مانند آنالیز گرده‌شناسی و سایر ویژگی‌های فیزیکوشیمیایی توجه کرد.
یکی از ویژگی‌هایی که در توصیف عسل کلپوره بیشتر مورد توجه قرار می‌گیرد، رایحه گیاهی و معطر آن است.
از آنجا که کلپوره خود گیاهی معطر است و دارای ترکیبات فرار و اسانس‌های گیاهی است، شهد آن می‌تواند در ویژگی‌های حسی عسل حاصل از این گیاه نقش داشته باشد.
طعم عسل کلپوره معمولا شیرین و همراه با یک عطر گیاهی مشخص توصیف می‌شود. شدت عطر و طعم می‌تواند در برداشت‌های مختلف یکسان نباشد؛ زیرا عسل طبیعی حاصل تعامل پیچیده‌ای میان شهد گیاه، سایر منابع شهد موجود در منطقه و شرایط تولید عسل است.
برای بررسی خواص عسل کلپوره باید بین خواص گزارش‌شده برای خود گیاه Teucrium polium و شواهد علمی درباره عسل حاصل از این گیاه تفاوت قائل شد.
مطالعات آزمایشگاهی و حیوانی روی Teucrium polium نشان داده‌اند که این گیاه دارای ترکیباتی از گروه‌های مختلف، از جمله فلاونوئیدها، ترپنوئیدها و سایر ترکیبات فنولی است و عصاره‌های آن در مطالعات مختلف فعالیت‌های آنتی‌اکسیدانی، ضدالتهابی و ضدمیکروبی نشان داده‌اند.
در طب سنتی ایران نیز کلپوره سابقه استفاده برای مشکلات گوارشی، نفخ، دردهای شکمی و برخی مشکلات دیگر دارد.
مطالعات آزمایشگاهی روی عصاره Teucrium polium وجود ترکیبات فنولی و فلاونوئیدی و فعالیت آنتی‌اکسیدانی آن را بررسی کرده‌اند. بیشترین فعالیت آنتی‌اکسیدانی در برخی مطالعات در مرحله گل‌دهی گیاه مشاهده شده است.
با این حال، این نتایج مربوط به عصاره یا اندام‌های گیاه هستند و نباید مستقیما به این معنی تلقی شوند که مصرف عسل کلپوره همان اثر را در بدن انسان ایجاد می‌کند.
در مطالعات آزمایشگاهی، عصاره و اسانس Teucrium polium توانسته‌اند فعالیت‌هایی در برابر برخی میکروارگانیسم‌ها و شاخص‌های التهابی نشان دهند.
این نتایج برای شناخت ظرفیت زیستی گیاه ارزشمند هستند، اما هنوز نمی‌توان بر اساس آنها عسل کلپوره را یک داروی ضدالتهاب یا آنتی‌بیوتیک دانست.
یکی از جالب‌ترین مطالعات اختصاصی درباره خود عسل Teucrium polium در ایران انجام شده است.
در این پژوهش، اثر استفاده موضعی از عسل کلپوره روی زخم‌های پوستی موش صحرایی بررسی شد. نتایج نشان داد که استفاده از این عسل با افزایش انقباض و بسته‌شدن زخم و بهبود برخی شاخص‌های بافت‌شناسی ترمیم همراه بوده است.
این یافته قابل توجه است، اما باید دقت کرد که مطالعه روی موش صحرایی انجام شده و نمی‌توان نتیجه آن را مستقیما به درمان زخم در انسان تعمیم داد.
Teucrium polium در طب سنتی ایران و برخی کشورهای منطقه برای کمک به مشکلات مرتبط با قند خون مورد استفاده قرار گرفته است و مطالعات آزمایشگاهی و حیوانی نیز اثرات کاهش‌دهنده قند خون این گیاه را بررسی کرده‌اند.
با این حال، این موضوع درباره عصاره گیاه بررسی شده است و به معنای آن نیست که عسل کلپوره برای افراد مبتلا به دیابت مناسب یا درمان‌کننده دیابت است. عسل همچنان حاوی قندهای طبیعی است و افراد مبتلا به دیابت باید مقدار مصرف آن را با توجه به شرایط فردی خود مدیریت کنند.
در منابع طب سنتی و منابع مرتبط با گیاهان دارویی، مزاج خود گیاه کلپوره گرم و خشک ذکر شده است.
بر همین اساس، در منابع سنتی معمولا عسل کلپوره نیز گرم و خشک توصیف می‌شود.
البته «طبع» یک دسته‌بندی متعلق به نظام طب سنتی است و معادل یک ویژگی فیزیولوژیک اثبات‌شده در پزشکی مدرن نیست. بنابراین بهتر است این ویژگی در معرفی محصول به عنوان دیدگاه طب سنتی بیان شود، نه یک ویژگی پزشکی قطعی.
عسل کلپوره یک ماده غذایی طبیعی است و مطالعات علمی درباره خود عسل کلپوره محدود هستند.
از طرف دیگر، برای گیاه Teucrium polium مطالعات آزمایشگاهی، حیوانی و برخی مطالعات انسانی انجام شده که ظرفیت‌هایی مانند فعالیت آنتی‌اکسیدانی، ضدالتهابی و ضدمیکروبی را بررسی کرده‌اند.
بنابراین می‌توان درباره ویژگی‌های زیستی و کاربردهای سنتی این گیاه صحبت کرد، اما بهتر است عسل کلپوره را به عنوان درمان قطعی بیماری‌هایی مانند دیابت، مشکلات کبدی، عفونت‌ها یا بیماری‌های گوارشی معرفی نکنیم.
این موضوع به‌خصوص اهمیت دارد زیرا مصرف خوراکی عصاره‌های غلیظ Teucrium با مصرف عسل معمولی یکسان نیست و درباره ایمنی و اثر درمانی عسل کلپوره در انسان، تحقیقات بیشتری مورد نیاز است.
این دو محصول نباید با یکدیگر یکسان در نظر گرفته شوند.
گیاه کلپوره حاوی ترکیبات گیاهی فعال و اسانس‌هایی است که در مطالعات دارویی بررسی شده‌اند. اما عسل کلپوره محصولی است که زنبور عسل از شهد گل تولید کرده و ترکیب آن نتیجه فرآیند پیچیده تبدیل شهد به عسل است.
به همین دلیل، نمی‌توان گفت هر خاصیتی که برای عصاره کلپوره در یک مطالعه آزمایشگاهی گزارش شده، الزاما در عسل کلپوره نیز وجود دارد یا با همان شدت عمل می‌کند.
عسل مریم نخودی یا کلپوره از شهد گل‌های Teucrium polium L.، گیاهی از خانواده نعناعیان، به دست می‌آید. این گیاه چندساله در بخش‌های مختلف ایران، به‌ویژه مناطق خشک، نیمه‌خشک، سنگلاخی و کوهستانی رشد می‌کند و یکی از گیاهان شهدزای مورد توجه زنبورعسل در برخی مراتع ایران است.
گل‌دهی کلپوره بسته به منطقه معمولا از اواسط بهار تا تابستان ادامه دارد و به همین دلیل فصل برداشت عسل آن نیز در مناطق مختلف متفاوت است. رنگ عسل می‌تواند از زرد روشن و طلایی تا کهربایی و طیف‌های تیره‌تر متغیر باشد و معمولا رایحه‌ای گیاهی و معطر دارد.
از نظر طب سنتی، گیاه کلپوره دارای مزاج گرم و خشک دانسته شده و همین دیدگاه برای عسل کلپوره نیز در برخی منابع سنتی ذکر می‌شود.
از نظر علمی، بخش قابل توجهی از تحقیقات موجود مربوط به خود گیاه Teucrium polium است، نه عسل آن. در عین حال، یک مطالعه ایرانی روی مدل حیوانی نشان داده است که استفاده موضعی از عسل کلپوره می‌تواند برخی شاخص‌های ترمیم زخم را بهبود دهد. این یافته جالب است، اما برای اثبات اثر درمانی در انسان به مطالعات بالینی بیشتری نیاز است.
در نتیجه، عسل کلپوره را می‌توان به عنوان یک عسل طبیعی، معطر و منحصربه‌فرد با منشأ گیاهی مشخص معرفی کرد و در کنار آن، سابقه استفاده سنتی و یافته‌های پژوهشی درباره گیاه مریم نخودی را با بیان دقیق و بدون اغراق توضیح داد.
عسل مریم نخودی یا کلپوره از شهد گل‌های Teucrium polium L. تهیه می‌شود. این گیاه از خانواده نعناعیان (Lamiaceae) است و در ایران با نام‌های کلپوره و مریم نخودی نیز شناخته می‌شود.
رنگ عسل کلپوره ثابت نیست و می‌تواند از زرد روشن و طلایی تا کهربایی و طیف‌های تیره‌تر تغییر کند. منطقه جغرافیایی، شرایط آب‌وهوایی و ترکیب شهدهای موجود در زمان تولید بر رنگ عسل تأثیر می‌گذارند.
زمان برداشت به محل رویش گیاه بستگی دارد. به‌طور کلی فصل گل‌دهی و برداشت آن از اواسط بهار تا تابستان است و در برخی مناطق از اواسط اردیبهشت تا اواسط مرداد ادامه پیدا می‌کند.
در طب سنتی، گیاه کلپوره دارای طبع گرم و خشک دانسته شده و عسل حاصل از آن نیز معمولا با همین مزاج معرفی می‌شود. این دسته‌بندی مربوط به طب سنتی است و نباید آن را یک ویژگی پزشکی اثبات‌شده در نظر گرفت.
عسل کلپوره یک ماده غذایی طبیعی است. درباره گیاه Teucrium polium مطالعاتی در زمینه فعالیت‌های آنتی‌اکسیدانی، ضدالتهابی و ضدمیکروبی انجام شده و یک مطالعه حیوانی نیز اثر مثبت عسل کلپوره را بر برخی شاخص‌های ترمیم زخم بررسی کرده است. با این حال، برای نسبت‌دادن اثر درمانی قطعی به عسل کلپوره در انسان، شواهد کافی وجود ندارد.
اگرچه گیاه Teucrium polium در مطالعات آزمایشگاهی و حیوانی از نظر اثرات مرتبط با قند خون بررسی شده است، عسل کلپوره همچنان حاوی قندهای طبیعی است. بنابراین نباید آن را درمان دیابت یا جایگزین داروهای دیابت دانست.
عسل کلپوره معمولا رایحه‌ای گیاهی و معطر دارد و ویژگی حسی آن می‌تواند بر اساس منطقه و شرایط برداشت متفاوت باشد. عطر گیاه کلپوره یکی از ویژگی‌های قابل توجه آن است.
خیر. «تک‌گل» بودن عسل به غالب‌بودن شهد یک گیاه در منبع غذایی زنبورها اشاره دارد و صرفا با نام محصول قابل اثبات نیست. برای بررسی دقیق منشأ گیاهی عسل، روش‌هایی مانند آنالیز گرده‌شناسی و بررسی ویژگی‌های فیزیکوشیمیایی می‌توانند مورد استفاده قرار گیرند.
| طبع | گرم |
|---|---|
| عطر | متوسط |
| شیرینی | متوسط |
