عسل گون یا عسل Astragalus (Milkvetch Honey) یکی از عسل‌های شناخته‌شده مناطق کوهستانی ایران است که شهد آن از گونه‌های مختلف جنس Astragalus، معروف به «گون»، جمع‌آوری می‌شود. نکته مهم این است که «گون» نام یک گونه مشخص نیست؛ Astragalus یک جنس بسیار بزرگ با گونه‌های متعدد است و در ایران نیز تنوع گونهای بسیار بالایی دارد. به همین دلیل، ویژگی عسل گون می‌تواند با توجه به گونه غالب، منطقه، ارتفاع و زمان برداشت متفاوت باشد.
گیاه گون با نام علمی Astragalus به خانواده Fabaceae (تیره باقلائیان/نیامداران) تعلق دارد. گونه‌های مختلف این جنس در مناطق کوهستانی، خشک و نیمه‌خشک ایران، به‌ویژه نواحی زاگرس و دیگر رویشگاه‌های مرتفع کشور، رشد می‌کنند. بررسی‌های گیاه‌شناسی نشان می‌دهد ایران یکی از مراکز مهم تنوع گونه‌های Astragalus در جهان است.
برای عسل‌های تجاری با عنوان «عسل گون» معمولا نمی‌توان فقط از روی نام محصول، گونه دقیق گیاه را مشخص کرد؛ زیرا ممکن است شهد از یک یا چند گونه گون جمع‌آوری شده باشد. به همین دلیل، اصطلاح Gavan Honey / Astragalus Honey بیشتر به منشأ گیاهی کلی عسل اشاره دارد. مطالعات مربوط به عسل‌های ایران نیز «Gavan» را به‌عنوان نام رایج عسل‌های مرتبط با Astragalus گزارش کرده‌اند.
یکی از گونهای شناخته‌شده ایران Astragalus adscendens است که در منابع جدید گیاه‌شناسی در ارتباط با Astragalus brachycalyx نیز طبقه‌بندی شده و با نام گون گزانگبین شناخته می‌شود. این گیاه با عسل گون معمولی یکی نیست؛ بلکه یک نمونه مشخص‌تر از عسل‌های مرتبط با جنس Astragalus است.
بنابراین هر عسل گون الزاما عسل گون گزانگبین نیست.
عسل گون مانند سایر عسل‌های طبیعی، علاوه بر قندهای طبیعی، حاوی ترکیباتی مانند ترکیبات فنولی و فلاونوئیدی است و می‌تواند از نظر فعالیت آنتی‌اکسیدانی مورد توجه باشد. در یک مطالعه روی چند نوع عسل ایرانی، نمونه عسل گون (Gavan) بالاترین مقدار ترکیبات فنولی و فلاونوئیدی را در میان نمونه‌های بررسی‌شده نشان داد و فعالیت مهار رادیکال‌های آزاد قابل توجهی داشت.
قندهای طبیعی موجود در عسل باعث می‌شوند عسل گون یک ماده غذایی انرژی‌زا باشد و بتوان از آن در وعده صبحانه، میان‌وعده یا همراه نوشیدنی‌های گرم و ولرم استفاده کرد.
ترکیبات فنولی و فلاونوئیدی از جمله موادی هستند که در ارتباط با ظرفیت آنتی‌اکسیدانی عسل مورد مطالعه قرار گرفته‌اند. در پژوهش انجام‌شده روی عسل گون ایرانی نیز این ویژگی مشاهده شده است.
عسل گون یک ماده غذایی طبیعی است و در کنار قندها، مقادیر متفاوتی از ترکیبات زیست‌فعال، اسیدهای آلی و مواد معدنی دارد. مقدار دقیق این ترکیبات به منشأ گیاهی و شرایط تولید عسل وابسته است و نمی‌توان یک ترکیب ثابت برای تمام عسل‌های گون در نظر گرفت.
نکته: شواهد موجود درباره فواید اختصاصی «عسل گون» هنوز محدودتر از شواهد مربوط به خود عسل به‌طور کلی است. بنابراین بهتر است این عسل را یک ماده غذایی ارزشمند بدانیم، نه یک داروی قطعی برای درمان بیماری‌ها.
گون‌ها در بخش بزرگی از ایران پراکنده‌اند و بسیاری از گونه‌های آن در نواحی کوهستانی و اقلیم‌های خشک و نیمه‌خشک رشد می‌کنند. زاگرس یکی از مهم‌ترین مناطق مرتبط با گون و عسل‌های حاصل از آن است، اما تولید عسل گون به یک منطقه خاص محدود نیست.
در مورد گون گزانگبین، منابع ایرانی و خارجی مناطق زاگرس و استان‌هایی مانند چهارمحال‌وبختیاری، اصفهان، لرستان و کهگیلویه‌وبویراحمد را از رویشگاه‌های مهم معرفی کرده‌اند.
زمان گل‌دهی گونه‌های Astragalus یکسان نیست و با توجه به گونه، ارتفاع و شرایط اقلیمی تغییر می‌کند؛ با این حال، بسیاری از گونه‌های ایرانی در اواخر بهار و اوایل تابستان وارد مرحله گل‌دهی می‌شوند. بنابراین برداشت عسل گون نیز معمولا در همین بازه یا اندکی پس از آن انجام می‌شود.
در نمونه‌های مرتبط با گون گزانگبین، گل‌دهی در برخی مناطق از خرداد تا اوایل مرداد گزارش شده و بخش عمده برداشت عسل در تابستان انجام می‌شود.
عسل گون بسته به گونه گیاهی غالب و شرایط منطقه می‌تواند از زرد روشن و سفید متمایل به کرم تا طیف‌های طلایی روشن دیده شود. همچنین عطر و طعم آن ثابت نیست و اقلیم، ارتفاع، ترکیب شهد سایر گیاهان و زمان برداشت بر ویژگی‌های حسی آن اثر می‌گذارند.
نمونه‌های گون گزانگبین که در ایران به‌طور جداگانه عرضه می‌شوند، معمولا با رنگ روشن، عطر ملایم و طعم خوش‌خوراک توصیف شده‌اند.
عنوان «عسل گون» به‌تنهایی به معنای تک‌گل بودن عسل نیست. برای نسبت‌دادن دقیق منشأ گیاهی عسل، باید آنالیز گرده‌شناسی (Melissopalynology) و سایر شاخص‌های مرتبط بررسی شوند. پژوهش انجام‌شده درباره عسل‌های ایران نیز نشان داده است که تعریف عسل گون به‌عنوان عسل تک‌گیاه از نظر استانداردهای بین‌المللی موضوع ساده‌ای نیست.
به همین دلیل، کیفیت یک عسل گون فقط با نام «گون» مشخص نمی‌شود و منطقه برداشت، میزان غالبیت شهد، شرایط زنبورداری و نتایج آزمایشگاهی اهمیت زیادی دارند.
در طب سنتی ایران، عسل معمولا در گروه مواد با طبیعت گرم و خشک دسته‌بندی می‌شود، اما این موضوع یک طبقه‌بندی سنتی است و نباید با ویژگی‌های فیزیولوژیک اثبات‌شده در پزشکی مدرن یکسان در نظر گرفته شود.
عسل گون را می‌توان به‌صورت مستقیم، همراه نان و صبحانه، در کنار مغزها و یا به‌عنوان شیرین‌کننده طبیعی مصرف کرد. برای حفظ ویژگی‌های حسی عسل، بهتر است آن را در معرض حرارت زیاد قرار ندهید.
بهتر است عسل را در ظرف دربسته، ترجیحا شیشه‌ای و دور از نور و گرمای شدید نگهداری کنید. دمای بالا می‌تواند بر برخی ترکیبات حساس عسل اثر بگذارد و باعث افزایش HMF شود.
عسل گون از شهد گونه‌های مختلف جنس Astragalus تهیه می‌شود. «گون» یک نام عمومی برای تعداد زیادی از گونه‌های این جنس است و بنابراین بدون اطلاعات منطقه برداشت یا آزمایش گرده‌شناسی، نمی‌توان همیشه گونه دقیق را تعیین کرد.
خیر. عسل گون عنوانی کلی برای عسل‌های مرتبط با گونه‌های Astragalus است، اما عسل گون گزانگبین به‌طور مشخص با گون گزانگبین و به‌ویژه Astragalus adscendens مرتبط است.
علاوه بر ارزش غذایی و تأمین انرژی، برخی مطالعات روی عسل گون ایرانی فعالیت آنتی‌اکسیدانی و میزان قابل توجهی از ترکیبات فنولی و فلاونوئیدی را گزارش کرده‌اند. با این حال، برای نسبت‌دادن اثر درمانی مشخص به این عسل، تحقیقات بالینی بیشتری لازم است.
عسل به‌طور سنتی به‌عنوان یک ماده غذایی مناسب برای دستگاه گوارش مصرف شده است، اما شواهد کافی برای اینکه بگوییم عسل گون به‌طور اختصاصی یک بیماری گوارشی را درمان می‌کند وجود ندارد.
بله. رس بستن یا کریستالیزه شدن می‌تواند یک فرآیند طبیعی در عسل باشد و به‌تنهایی نشانه تقلب یا خراب شدن محصول نیست. سرعت این فرآیند به ترکیب قندها، منشأ گیاهی و شرایط نگهداری بستگی دارد.
مانند سایر عسل‌ها، برای کودکان زیر ۱۲ ماه نباید مصرف شود؛ زیرا مصرف عسل در این سن با خطر بوتولیسم نوزادان مرتبط است.
تشخیص اصالت عسل فقط با رنگ، بو، میزان شیرینی یا شکرک‌زدن قابل اعتماد نیست. برای ارزیابی دقیق‌تر باید به نتایج آزمایشگاهی، منشأ برداشت و اعتبار تولیدکننده توجه کرد. مجموعه محمد نیز برای عسل گون گزانگبین خود برگه آزمایش و شاخص‌هایی مانند رطوبت، ساکارز، HMF و پرولین ارائه کرده است.
| موارد مصرف | مصرف روزانه، نوشیدنی و دمنوش |
|---|
