عسل خارمریم، عسلی است که زنبورها از شهد گل‌های گیاه خارمریم با نام علمی Silybum marianum (L.) Gaertn. جمع‌آوری می‌کنند. خارمریم از خانواده کاسنیان (Asteraceae) و جنس Silybum است و در بسیاری از مناطق ایران به‌صورت خودرو رشد می‌کند. این گیاه به دلیل برگ‌های بزرگ، سبز و سفیدلکه و حاشیه‌های خاردار و همچنین گل‌های ارغوانی یا بنفش‌رنگ، به‌راحتی قابل شناسایی است.
خارمریم علاوه بر ارزش دارویی، از گیاهان مورد استفاده زنبورعسل نیز محسوب می‌شود. گل‌های Silybum marianum می‌توانند شهد و گرده مورد استفاده زنبورها را فراهم کنند.
نکته مهم: «عسل خارمریم» را نباید از نظر ترکیبات دارویی با «عصاره یا بذر خارمریم» یکسان دانست. ماده شاخص گیاه یعنی سیلیمارین عمدتا در بذر متمرکز است و وجود آن در عسل به میزان قابل توجه، به‌عنوان یک ویژگی ثابت و عمومی برای عسل خارمریم اثبات نشده است. بنابراین بهتر است خواص عسل را در حد یک ماده غذایی طبیعی بیان کنیم، نه دارو.
منبع گیاهی این عسل، خارمریم (Silybum marianum) است که در فارسی با نام‌های ماریتیغال، خار شیری و خار مریم نیز شناخته می‌شود. نام انگلیسی آن Milk Thistle است.
این گیاه متعلق به:
فرمانرو: Plantae
راسته: Asterales
تیره: Asteraceae – کاسنیان
سرده: Silybum
گونه: Silybum marianum (L.) Gaertn.
است.
خارمریم معمولا گیاهی یک‌ساله یا دوساله است و می‌تواند ارتفاع قابل توجهی پیدا کند. برگ‌های آن بزرگ، دارای لکه‌ها و رگه‌های سفید مشخص و حاشیه‌های خاردار هستند. گل‌ها معمولا به رنگ صورتی، ارغوانی یا بنفش دیده می‌شوند و در انتهای ساقه قرار می‌گیرند.
یکی از مشخص‌ترین ویژگی‌های خارمریم، برگ‌های بزرگ و خاردار آن است که روی سطحشان نقش‌های سفیدرنگ دیده می‌شود. این ویژگی باعث شده در برخی مناطق به نام «خار شیری» نیز شناخته شود.
گل‌های آن در قالب گل‌آذین کپه‌ای تشکیل می‌شوند و حشرات گرده‌افشان، از جمله زنبورعسل، می‌توانند از شهد و گرده آن استفاده کنند. منابع مربوط به زنبورداری نیز Silybum marianum را به‌عنوان یک گیاه شهدزا و گرده‌زا معرفی کرده‌اند.
با توجه به شرایط اقلیمی و منطقه رویش، زمان گلدهی خارمریم می‌تواند کمی متفاوت باشد. در منابع فلور و مطالعات منطقه‌ای، اواخر زمستان و فصل بهار برای گلدهی این گیاه گزارش شده است.
برای شرایط ایران، اسفند تا اردیبهشت را می‌توان به‌عنوان بازه مناسب گلدهی در نظر گرفت.
بنابراین:
زمان گلدهی: اسفند، فروردین و اردیبهشت
البته شروع و پایان گلدهی می‌تواند بر اساس دما، ارتفاع، بارندگی و شرایط همان منطقه تغییر کند.
رنگ عسل خارمریم یک رنگ کاملا ثابت ندارد و می‌تواند تحت تأثیر منطقه، شرایط آب‌وهوایی، میزان غالب بودن شهد خارمریم و سایر منابع شهدی تغییر کند.
در نمونه‌های گزارش‌شده از عسل تک‌گل خارمریم، رنگ‌هایی از زرد روشن و کهربایی روشن تا کهربایی تیره دیده شده است. برخی نمونه‌ها نیز در حالت مایع ته‌رنگ نارنجی یا حتی سبز بسیار ملایمی نشان می‌دهند.
یک مطالعه روی عسل خارمریم نیز نمونه‌ای با رنگ زرد روشن و شدت رنگ متوسط را گزارش کرده است.
بنابراین می‌توان طیف رنگی عسل خارمریم را به شکل زیر معرفی کرد:
زرد روشن → زرد طلایی → کهربایی روشن تا کهربایی
رنگ عسل به‌تنهایی معیار تشخیص خلوص یا کیفیت آن نیست.
عسل خارمریم معمولا رایحه‌ای گلی و نسبتا ملایم دارد و در منابع مختلف برای آن نت‌های گیاهی، گلی و میوه‌ای گزارش شده است. در برخی نمونه‌ها مزه‌ای کمی تند، گس یا تلخ نیز ممکن است احساس شود، به‌خصوص زمانی که سهم شهد خارمریم در عسل زیاد باشد.
با این حال، عسل تولیدشده در شرایط مختلف الزاما طعم یکسانی ندارد؛ زیرا حتی عسل‌های موسوم به تک‌گل نیز معمولا مقدار مشخصی از شهد سایر گیاهان منطقه را در خود دارند.
خارمریم در ایران گیاهی شناخته‌شده است و در نقاط مختلف کشور به‌صورت خودرو مشاهده می‌شود. منابع ایرانی، رویش آن را در بخش‌هایی از شمال، شمال‌شرق، غرب، جنوب و جنوب‌غرب کشور گزارش کرده‌اند.
از مناطقی که در منابع مختلف برای رویش آن گزارش شده‌اند می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
مازندران
گلستان
گیلان
آذربایجان و دشت مغان
تهران و نواحی اطراف
دره هراز
کرمانشاه
لرستان
خوزستان
فارس
بوشهر
برای نمونه، یک پژوهش درباره کشت و پراکنش خارمریم در ایران، استان‌های کردستان، کرمانشاه، لرستان و خوزستان را از مناطق رویش طبیعی آن معرفی کرده است.
همچنین یک مطالعه جدیدتر که پراکنش Silybum marianum را در استان فارس بررسی کرده، ۱۱۷ محل حضور این گیاه در شهرستان‌های مختلف استان فارس را ثبت کرده است؛ بنابراین فارس نیز یکی از مناطق مهم مطالعه‌شده برای این گونه در ایران است.
با توجه به تنوع زیستگاه‌های خارمریم در ایران، نمی‌توان یک منطقه را به‌عنوان تنها خاستگاه عسل خارمریم معرفی کرد.
از آنجا که گلدهی خارمریم در ایران معمولا از اسفند تا اردیبهشت اتفاق می‌افتد، برداشت عسل حاصل از این جریان شهد نیز معمولا در اواخر بهار یا پس از پایان دوره شهددهی انجام می‌شود.
بنابراین برای معرفی محصول:
زمان گلدهی: اسفند تا اردیبهشت
دوره اصلی جمع‌آوری شهد: اسفند تا اردیبهشت
زمان تقریبی برداشت عسل: معمولا فروردین تا خرداد، بسته به منطقه و شرایط کندو
زمان دقیق برداشت را نمی‌توان برای تمام مناطق یکسان تعیین کرد؛ زیرا زنبوردار معمولا زمانی عسل را برداشت می‌کند که قاب‌ها به میزان مناسب رسیده و بخش قابل توجهی از شهد به عسل رسیده تبدیل شده باشد.
در مورد خواص عسل خارمریم باید بین خواص شناخته‌شده گیاه خارمریم و شواهد مستقیم درباره عسل خارمریم تفاوت گذاشت.
خارمریم از گیاهان دارویی شناخته‌شده است و بخش مهمی از مطالعات آن روی دانه‌ها و عصاره دانه انجام شده است. ترکیباتی مانند سیلیمارین شامل سیلیبین، سیلی‌کریستین و سیلی‌دیانین، از ترکیبات شاخص این گیاه هستند.
یکی از شناخته‌شده‌ترین کاربردهای دارویی خارمریم، ارتباط آن با سلامت کبد است. ترکیبات سیلیمارین موجود در دانه این گیاه به دلیل فعالیت‌های آنتی‌اکسیدانی و مطالعات مربوط به عملکرد کبد مورد توجه قرار گرفته‌اند.
البته این شواهد مربوط به خارمریم و فرآورده‌های استانداردشده آن است و نباید ادعا کرد که عسل خارمریم همان مقدار سیلیمارین یا همان اثر دارویی را دارد.
سیلیمارین و سایر ترکیبات فنولی و فلاونوئیدی خارمریم به دلیل فعالیت آنتی‌اکسیدانی مورد مطالعه قرار گرفته‌اند.
خود عسل نیز حاوی ترکیبات آنتی‌اکسیدانی متعددی است، اما مقدار و نوع آنها به منشأ گیاهی، منطقه، فصل و شرایط تولید بستگی دارد.
در منابع ایرانی و سنتی، خارمریم برای مواردی مانند کمک به هضم غذا و تقویت دستگاه گوارش مورد استفاده قرار گرفته است.
از این جهت می‌توان عسل خارمریم را یک ماده غذایی مناسب برای قرار گرفتن در رژیم غذایی دانست؛ اما بهتر است از عبارت‌هایی مانند «درمان بیماری‌های گوارشی» برای خود عسل استفاده نشود.
مانند سایر عسل‌های طبیعی، عسل خارمریم منبع طبیعی کربوهیدرات و انرژی است و می‌تواند به‌عنوان شیرین‌کننده طبیعی در رژیم غذایی استفاده شود.
در منابع طب سنتی و منابع معاصر مبتنی بر طب سنتی ایران، خارمریم معمولا دارای طبیعت گرم و خشک معرفی شده است. برخی منابع طبیعت آن را در درجات پایین‌تر گرمی و خشکی نیز توصیف کرده‌اند.
اما یک نکته مهم وجود دارد:
طبع گیاه خارمریم با طبع عسل خارمریم الزاما یکسان نیست.
در طب سنتی، عسل نیز به‌طور مستقل دارای مزاج و ویژگی‌های خاص خود دانسته می‌شود و ترکیب آن با شهد یک گیاه لزوما باعث نمی‌شود که مزاج دقیق عسل تک‌گل را صرفا بر اساس مزاج گیاه تعیین کرد.
بنابراین برای صفحه محصول، عبارت دقیق‌تر این است:
در منابع طب سنتی، گیاه خارمریم طبیعت گرم و خشک دارد؛ اما نسبت دادن همین مزاج به عسل خارمریم به‌صورت قطعی، پشتوانه علمی مستقیمی ندارد.
این بیان هم اطلاعات طب سنتی را حفظ می‌کند و هم از ادعای بیش از حد جلوگیری می‌کند.
«عسل تک‌گل» به عسلی گفته می‌شود که بخش غالب شهد آن از یک گونه گیاهی مشخص تأمین شده باشد، نه اینکه الزاما ۱۰۰٪ شهد آن فقط از همان گیاه آمده باشد.
این موضوع درباره خارمریم اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا در زمان گلدهی آن، گیاهان بهاری دیگری نیز ممکن است در همان منطقه گل بدهند.
بنابراین اگر محصول شما با آزمایش‌های آنالیز گرده یا سایر روش‌های تعیین منشأ گیاهی بررسی شده باشد، می‌توان با اطمینان بیشتری درباره تک‌گل بودن آن صحبت کرد.
بله، مانند هر عسل طبیعی دیگری، عسل خارمریم نیز می‌تواند متبلور یا به اصطلاح شکرک‌زده شود.
سرعت و شکل کریستالیزاسیون به نسبت گلوکز و فروکتوز، میزان آب، دما، وجود ذرات هسته‌زا و سایر ویژگی‌های عسل بستگی دارد. در برخی نمونه‌های عسل خارمریم، تبلور نسبتا آهسته گزارش شده است.
بنابراین شکرک زدن نشانه تقلبی بودن عسل نیست.
عسل خارمریم یکی از انواع نسبتا کمتر شناخته‌شده عسل‌های گیاهی است که منشأ آن شهد گل‌های خارمریم (Silybum marianum) از خانواده کاسنیان است. این گیاه در بخش‌های مختلف ایران، به‌ویژه در مناطقی از شمال، غرب و جنوب کشور، به‌صورت خودرو رشد می‌کند.
گل‌های خارمریم معمولا در اسفند تا اردیبهشت ظاهر می‌شوند و می‌توانند برای زنبورعسل منبع شهد و گرده باشند. عسل حاصل از آن معمولا در طیف زرد روشن تا کهربایی قرار می‌گیرد و می‌تواند رایحه‌ای گلی و طعمی ملایم تا کمی گس یا تلخ داشته باشد.
خارمریم به‌عنوان یک گیاه دارویی، به‌خصوص به دلیل وجود سیلیمارین در دانه‌های آن، مورد توجه پژوهش‌های علمی قرار گرفته است؛ اما این موضوع نباید به‌صورت مستقیم به معنای دارویی بودن عسل خارمریم تلقی شود.
عسل خارمریم از شهد گل‌های گیاه خارمریم (Silybum marianum) تولید می‌شود. این گیاه از خانواده کاسنیان (Asteraceae) است و با نام‌هایی مانند ماریتیغال و خار شیری نیز شناخته می‌شود.
رنگ آن معمولا از زرد روشن و طلایی تا کهربایی روشن و تیره متغیر است. شرایط منطقه، زمان برداشت و میزان مشارکت سایر گیاهان در تولید عسل می‌تواند روی رنگ نهایی تأثیر بگذارد.
عسل خارمریم مانند سایر عسل‌های طبیعی یک ماده غذایی انرژی‌زا است. خود گیاه خارمریم نیز به دلیل داشتن ترکیباتی مانند سیلیمارین، به‌خصوص در ارتباط با سلامت کبد و فعالیت آنتی‌اکسیدانی مورد مطالعه قرار گرفته است؛ اما این شواهد را نباید مستقیما معادل اثر درمانی عسل خارمریم دانست.
در منابع طب سنتی، خود گیاه خارمریم معمولا گرم و خشک معرفی شده است. با این حال، تعیین قطعی طبع عسل خارمریم بر اساس طبع گیاه، از نظر علمی قابل اثبات نیست.
خارمریم در مناطق مختلف ایران از جمله بخش‌هایی از مازندران، گلستان، آذربایجان، کرمانشاه، لرستان، خوزستان و فارس گزارش شده است. مطالعات جدید نیز حضور گسترده این گونه را در استان فارس ثبت کرده‌اند.
دوره گلدهی خارمریم با توجه به شرایط منطقه معمولا از اسفند تا اردیبهشت است.
بله. عسل خارمریم نیز مانند سایر عسل‌های طبیعی ممکن است متبلور شود. سرعت و شکل شکرک زدن به ترکیب قندی و شرایط نگهداری عسل بستگی دارد و شکرک زدن به‌خودی‌خود نشانه تقلبی بودن عسل نیست.
خیر، نباید این دو را یکسان در نظر گرفت. ترکیبات دارویی شاخص خارمریم، به‌ویژه سیلیمارین، عمدتا در دانه گیاه مورد مطالعه قرار گرفته‌اند. بنابراین نمی‌توان بدون آنالیز اختصاصی، همان خواص یا همان میزان ترکیبات فعال را برای عسل خارمریم ادعا کرد.عسل خارمریم چیست؟ خواص، رنگ، طبع و زمان برداشت
